AZS, czyli atopowe zapalenie skóry, to jedna z najczęstszych przewlekłych, nawrotowych chorób zapalnych skóry. Jej głównymi objawami są intensywny świąd, suchość oraz zmiany wypryskowe, a podłożem – zaburzenia bariery naskórkowej i nieprawidłowa odpowiedź układu immunologicznego. AZS zwykle zaczyna się we wczesnym dzieciństwie, ale może trwać latami lub pojawić się dopiero w dorosłości. W artykule wyjaśniamy, czym jest atopia, jak wygląda skóra atopowa, jak leczyć AZS i jak na co dzień pielęgnować skórę, by ograniczać zaostrzenia.

AZS – co to za choroba?

AZS to przewlekła, nawrotowa choroba zapalna skóry o złożonym podłożu, w której kluczową rolę odgrywa osłabiona bariera naskórkowa. Skóra osoby z AZS gorzej zatrzymuje wodę, staje się sucha i bardziej reaktywna na działanie czynników zewnętrznych, a okresy względnego wyciszenia (remisji) przeplatają się z zaostrzeniami [1,2].

Atopowe zapalenie skóry to bardzo częsty problem. Według danych zebranych w rekomendacjach Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego w Polsce choruje 4,7–9,2% dzieci i 0,9–1,4% dorosłych, a w skali świata AZS może dotyczyć nawet do 20% dzieci [3,4]. U około połowy pacjentów pierwsze objawy pojawiają się przed ukończeniem 1. roku życia, jednak u co czwartego dorosłego z AZS choroba rozwija się dopiero w wieku dorosłym [3].

„Prawidłowa pielęgnacja skóry atopowej nie jest jedynie dodatkiem do leczenia. Jest elementem podstawowego postępowania, ponieważ odpowiada na jeden z kluczowych problemów AZS – zaburzoną funkcję bariery naskórkowej.” – dr n. med. Leszek Blicharz, dermatolog

Atopia a atopowe zapalenie skóry – czym się różnią?

Atopia to dziedziczna skłonność organizmu do nadmiernego wytwarzania przeciwciał IgE w odpowiedzi na powszechne alergeny, natomiast atopowe zapalenie skóry to konkretna choroba skóry [5]. Atopia może objawiać się na różne sposoby – jako AZS, alergiczny nieżyt nosa, astma oskrzelowa czy alergia pokarmowa. Nie każda osoba z AZS ma podwyższony poziom IgE i nie każda osoba z atopią choruje na AZS.

U części dzieci z AZS w kolejnych latach pojawiają się inne choroby atopowe – zjawisko to nazywa się marszem alergicznym. Szacuje się, że około 34% pacjentów z AZS rozwija alergiczny nieżyt nosa, a 20–35% astmę [3]. Obecnie coraz częściej podkreśla się, że to uszkodzona bariera skórna może sprzyjać uczuleniom, a nie odwrotnie [4,6].

Jakie są przyczyny AZS?

Przyczyny AZS są wieloczynnikowe – na rozwój choroby wpływają predyspozycje genetyczne, zaburzenia bariery naskórkowej, nieprawidłowa odpowiedź immunologiczna oraz czynniki środowiskowe. Nie istnieje jedna, uniwersalna przyczyna atopowego zapalenia skóry.

W patogenezie choroby znaczenie ma m.in. filagryna – białko istotne dla prawidłowego tworzenia bariery naskórkowej. Warianty powodujące utratę funkcji genu FLG, który koduje filagrynę, należą do najlepiej poznanych genetycznych czynników ryzyka AZS. Nie występują jednak u wszystkich pacjentów, dlatego nie można traktować ich jako jedynej przyczyny choroby [1,6]. Ryzyko AZS rośnie także wtedy, gdy na choroby atopowe chorują rodzice.

AZS nie jest jednak problemem wynikającym wyłącznie z dysfunkcji bariery naskórkowej. To choroba obejmująca również nieprawidłową odpowiedź układu immunologicznego, w której przeważa zapalenie typu Th2. Znaczenie ma także mikrobiom skóry – skóra osób z AZS jest częściej skolonizowana przez gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus), którego toksyny mogą dodatkowo uszkadzać barierę naskórkową i nasilać stan zapalny [7].

Na przebieg choroby wpływają również czynniki zewnętrzne: detergenty, częsty kontakt z wodą, pot, przegrzewanie skóry, suche powietrze czy drażniące materiały (np. wełna). Nie należy jednak automatycznie traktować ich jako przyczyny AZS – częściej są one bodźcem, który zaostrza objawy już istniejącej choroby. Warto też odróżniać zaostrzenie AZS od zwykłego podrażnienia czy alergii kontaktowej – więcej na ten temat w artykule jak odróżnić podrażnienie od reakcji alergicznej skóry.

AZS – objawy. Jak wygląda skóra atopowa?

Najbardziej charakterystycznym objawem AZS jest świąd, któremu często towarzyszą suchość, szorstkość, rumień i zmiany wypryskowe. Objawy AZS są bardzo zróżnicowane i zależą m.in. od wieku, lokalizacji zmian, nasilenia choroby oraz długości jej trwania. W przebiegu przewlekłym skóra może ulegać zgrubieniu, co określa się mianem lichenizacji.

To, jak wygląda AZS, zmienia się wraz z wiekiem [20]:

• u niemowląt zmiany obejmują najczęściej policzki i powierzchnie wyprostne kończyn,
• u starszych dzieci (zwykle powyżej 2. roku życia) częściej lokalizują się w zgięciach łokciowych i podkolanowych,
• u dorosłych pojawiają się zazwyczaj w okolicach zgięć łokciowych i podkolanowych, na szyi, twarzy oraz rękach.

Świąd, suchość i zaczerwienienie w atopii

Świąd, suchość i zaczerwienienie to trzy objawy, które najczęściej skłaniają osoby ze skórą atopową do szukania pomocy. Świąd w AZS bywa bardzo intensywny, nasila się wieczorem i w nocy, przez co może pogarszać jakość snu – zarówno u dorosłych, jak i u dzieci, wpływając na funkcjonowanie całej rodziny.

Drapanie swędzącej skóry dodatkowo narusza naskórek, co podtrzymuje błędne koło świądu i uszkodzenia bariery skórnej. Skóra traci wodę, staje się szorstka, łuszczy się i jest bardziej podatna na podrażnienia. Dlatego łagodzenie suchości i świądu to nie tylko kwestia komfortu, ale też ważny element przerywania tego mechanizmu.

Szczególnie uciążliwą lokalizacją zmian jest skóra twarzy – policzki, okolice ust, czoło czy powieki. Skóra staje się sucha, zaczerwieniona i podatna na łuszczenie. Warto jednak pamiętać, że zaczerwienienie, suchość lub świąd twarzy nie zawsze oznaczają AZS – podobne objawy pojawiają się w przebiegu innych dermatoz, dlatego utrzymujące się lub nasilające zmiany wymagają konsultacji dermatologicznej.

Zaostrzenia i okresy remisji w AZS

AZS ma przebieg nawrotowy – okresy remisji, gdy skóra jest w lepszej kondycji, przeplatają się z zaostrzeniami, podczas których nasila się stan zapalny, świąd i zmiany wypryskowe. Długość tych okresów jest bardzo indywidualna.

Zaostrzenia mogą być wywoływane przez wiele czynników: infekcje, stres, pot, przegrzanie, kontakt z detergentami, suche powietrze w sezonie grzewczym czy drażniące tkaniny [8,9]. Bariera naskórkowa wymaga wsparcia także wtedy, gdy zmian nie widać – regularna pielęgnacja w okresie remisji pomaga wydłużać czas bez zaostrzeń [10].

AZS u dorosłych – czym się charakteryzuje?

AZS u dorosłych może być kontynuacją choroby z dzieciństwa albo pojawić się po raz pierwszy w wieku dorosłym. U dorosłych zmiany lokalizują się zazwyczaj w zgięciach łokciowych i podkolanowych, na szyi, twarzy oraz rękach, a skóra częściej ulega lichenizacji. Obraz kliniczny jest jednak zmienny i zawsze powinien być oceniany indywidualnie.

Częstym problemem dorosłych są zmiany atopowe na rękach. Dłonie są szczególnie narażone na czynniki zewnętrzne – wielokrotne mycie, detergenty, środki dezynfekujące, niską temperaturę czy kontakt z drażniącymi substancjami. W rezultacie pojawiają się suchość, szorstkość, zaczerwienienie, świąd, a niekiedy także lichenizacja i bolesne pęknięcia skóry (szczeliny i rozpadliny).

Podstawą pielęgnacji rąk jest ograniczenie kontaktu z rozpoznanymi czynnikami drażniącymi oraz regularne stosowanie emolientu, szczególnie po każdym myciu. Do tego celu przeznaczony jest Regenerujący krem do rąk Dermedic CICATOPY z kompleksem Cicalinum®, alantoiną, lanoliną, gliceryną i witaminą E. W badaniu ankietowym 86% uczestników potwierdziło, że krem łagodzi objawy egzemy: świąd, podrażnienia, napięcie, suchość, zaczerwienienie i szorstkość.

Na skórze twarzy dobrze sprawdza się Ultrakojący krem naprawczy CICATOPY. Zawiera wodę termalną, opatentowany kompleks Cicalinum® oraz LipiDUO, które wielokierunkowo wspierają regenerację naskórka, odbudowując barierę ochronną i minimalizując TEWL. Dzięki temu krem natychmiast łagodzi świąd, suchość, podrażnienie i zaczerwienienie. Więcej o jego działaniu przeczytasz w artykule Jak działa CICATOPY Ultrakojący krem naprawczy?

AZS w ciąży

AZS w ciąży może się zaostrzyć, ale może też ulec wyciszeniu – przebieg jest indywidualny. Wiele kobiet z atopią obserwuje pogorszenie stanu skóry, a u części zmiany pojawiają się po raz pierwszy. Tzw. wysypka atopowa ciężarnych jest najczęstszą dermatozą ciąży – w dużym badaniu obejmującym 505 pacjentek stanowiła blisko połowę wszystkich przypadków [11]. Mimo uciążliwego świądu nie stanowi zagrożenia dla dziecka [12].

Według europejskiej grupy ekspertów ds. AZS emolienty są bezpieczne w ciąży i w okresie karmienia piersią i pozostają podstawą postępowania [13]. Leczenie farmakologiczne w ciąży zawsze powinien dobrać lekarz – nie należy samodzielnie odstawiać ani włączać leków.

AZS – jak leczyć? Leczenie a codzienna pielęgnacja

Leczenie AZS zależy od wieku pacjenta, rozległości zmian, ich lokalizacji i stopnia nasilenia choroby – nie istnieje jeden schemat odpowiedni dla każdego. Podstawą postępowania na każdym etapie pozostaje regularna pielęgnacja bariery naskórkowej preparatami zawierającymi emolienty i substancje nawilżające [1,2,3].

Do miejscowego leczenia zaostrzeń lekarz dermatolog może zalecić glikokortykosteroidy i inhibitory kalcyneuryny, stosowane w zależności od wskazań klinicznych. W cięższych postaciach AZS stosuje się także fototerapię oraz leczenie ogólnoustrojowe. W ostatnich latach możliwości terapii umiarkowanego i ciężkiego AZS znacząco poszerzyły się o leki biologiczne i inhibitory JAK, jednak dobór takiego leczenia zawsze wymaga indywidualnej oceny lekarskiej [1,14].

Dermokosmetyki nie zastępują leczenia zaleconego przez lekarza, ale są jego niezbędnym uzupełnieniem – zarówno w trakcie zaostrzeń, jak i między nimi.

Emolienty – podstawa pielęgnacji skóry atopowej

Emolienty to preparaty natłuszczające i nawilżające, które uzupełniają lipidy w naskórku, ograniczają ucieczkę wody i wspierają barierę ochronną skóry. W przeglądzie Cochrane regularne stosowanie emolientów zmniejszało ryzyko zaostrzeń AZS i wydłużało czas do kolejnego nawrotu, a także zmniejszało ilość potrzebnych sterydów miejscowych [10]. Podobne stanowisko zajmują wytyczne Amerykańskiej Akademii Dermatologii, które zalecają emolienty jako stały element terapii AZS u dorosłych [19].

Emolientów nie powinno się traktować wyłącznie jako produktów stosowanych wtedy, gdy skóra jest już mocno przesuszona. Ich zadaniem jest wspieranie bariery naskórkowej także pomiędzy zaostrzeniami. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Dermatologicznego zalecają stosowanie emolientów 2–3 razy dziennie, w odpowiednio dużych ilościach – co najmniej 200 g tygodniowo u małych dzieci i około 500 g tygodniowo u dorosłych [3].

Dobór konsystencji powinien zależeć od stanu skóry, obszaru ciała oraz indywidualnych preferencji. Przy bardzo suchej skórze zwykle lepiej tolerowane są bardziej natłuszczające formulacje, a na większe powierzchnie ciała wygodniejsze mogą być lżejsze balsamy. Osoba szukająca balsamu na atopowe zapalenie skóry powinna zwracać uwagę nie tylko na nazwę produktu, ale też na skład, tolerancję przez skórę i możliwość regularnego stosowania. Warto wybierać preparaty bez substancji zapachowych i znanych alergenów kontaktowych [3].

Przykładem kompleksowej linii emoliencyjnej do pielęgnacji skóry bardzo suchej i skłonnej do atopii jest Dermedic CICATOPY. Wiodącym rozwiązaniem w produktach tej linii jest opatentowany kompleks Cicalinum® – połączenie fitosteroli z oleju kokosowego, nienasyconych kwasów tłuszczowych z oleju lnianego oraz beta-glukanu – który łagodzi wszystkie sześć kluczowych objawów atopii: świąd, podrażnienie, napięcie, suchość, zaczerwienienie oraz szorstkość. W serii znajdują się m.in.:

• Lekki balsam do ciała odbudowujący naskórek z 10% mocznikiem – w badaniu aparaturowym średni wzrost nawilżenia skóry po miesiącu stosowania wyniósł 43%, a 93% badanych potwierdziło redukcję swędzenia i pieczenia skóry,
• Preparat do ciała intensywnie natłuszczający z masłami roślinnymi i wodą termalną – dla skóry chronicznie suchej i atopowej, także u dzieci,
• Ultrakojący krem naprawczy – do stosowania na twarz lub miejscowo na obszary wymagające ukojenia, od 1. dnia życia,
• Regenerujący krem do rąk.

Ważnym składnikiem produktów CICATOPY jest także woda termalna. Jest niskozmineralizowana, dzięki czemu pozostaje łagodna nawet dla skóry bardzo wrażliwej, i zawiera m.in. krzem, wapń, magnez i żelazo. Taki skład sprzyja łagodzeniu podrażnień i wspiera prawidłowe funkcjonowanie bariery naskórkowej.

Kąpiel i mycie skóry z AZS

Skórę z AZS można i warto myć codziennie – ważniejszy od częstotliwości jest sposób oczyszczania. Kąpiel lub prysznic powinny być krótkie (ok. 5 minut), w letniej wodzie (27–30°C), z użyciem łagodnych preparatów myjących o lekko kwaśnym pH, bez mydeł alkalicznych [3,14].

Po kąpieli skórę należy delikatnie osuszyć ręcznikiem, bez pocierania, a emolient zastosować od razu – najlepiej w ciągu kilku minut, gdy naskórek jest jeszcze lekko wilgotny [3]. Do codziennego mycia można stosować preparaty przeznaczone do skóry atopowej, np. Kremowy żel do kąpieli i pod prysznic CICATOPY dla dorosłych i dzieci od 1. dnia życia. Zawiera wodę termalną i kompleks Cicalinum®, dzięki czemu działa wielokierunkowo, łagodząc objawy egzemy i zapobiegając ich nawrotom. W badaniu ankietowym po 4 tygodniach stosowania 100% rodziców potwierdziło, że żel delikatnie myje skórę dziecka, nie wysuszając jej.

Atopowe zapalenie skóry a dieta i styl życia

Dieta nie jest przyczyną AZS, a u większości dorosłych nie ma bezpośredniego wpływu na przebieg choroby. Alergia pokarmowa ma znaczenie głównie u niemowląt i małych dzieci z ciężkim AZS – i tylko wtedy, gdy zostanie potwierdzona przez lekarza [3].

Metaanaliza badań nad dietami eliminacyjnymi w AZS wykazała co najwyżej niewielką poprawę, a nieuzasadnione wykluczanie produktów może wręcz zwiększać ryzyko rozwoju prawdziwej alergii pokarmowej, szczególnie u dzieci [15]. Dlatego atopowe zapalenie skóry a dieta to temat, w którym nie warto eksperymentować na własną rękę – eliminacja ma sens tylko przy udokumentowanej alergii.

Zdecydowanie większe znaczenie ma styl życia. Stres osłabia barierę skórną i może wywoływać zaostrzenia [16], a pot i przegrzewanie nasilają świąd. Pomaga:

• noszenie przewiewnej odzieży z bawełny zamiast wełny i tkanin syntetycznych,
• utrzymywanie umiarkowanej temperatury w sypialni,
• dbanie o sen i techniki radzenia sobie ze stresem,
• krótko obcięte paznokcie, które ograniczają uszkodzenia skóry przy drapaniu,
• pranie ubrań w łagodnych środkach, bez nadmiaru płynów zmiękczających.

Jak zapobiegać zaostrzeniom AZS?

Najskuteczniejszym sposobem zapobiegania zaostrzeniom AZS jest regularna pielęgnacja emolientami – także wtedy, gdy skóra wygląda dobrze – oraz unikanie indywidualnych czynników drażniących. Szczególnej uwagi wymaga okres jesienno-zimowy.

Niska temperatura na zewnątrz i suche powietrze w ogrzewanych pomieszczeniach osłabiają barierę naskórkową. Badania wykazały, że zimą w naskórku spada ilość naturalnych czynników nawilżających (NMF), a ryzyko zaostrzeń zapalenia skóry rośnie [8,17]. W sezonie grzewczym warto:

• zwiększyć częstotliwość i ilość stosowanego emolientu, wybierając bogatsze, bardziej natłuszczające formuły,
• nawilżać powietrze w mieszkaniu i regularnie wietrzyć pomieszczenia,
• nie przegrzewać sypialni,
• chronić dłonie i twarz przed mrozem i wiatrem – rękawiczki (najlepiej z bawełnianą podszewką) i krem przed wyjściem z domu,
• unikać długich, gorących kąpieli, które kuszą w chłodne dni.

Regularna pielęgnacja bariery naskórkowej jest kluczowa również przy suchej skórze bez rozpoznanego AZS – więcej na ten temat w artykule „Sucha skóra – przyczyny, pielęgnacja i skuteczne sposoby na ściągniętą skórę”.

FAQ – najczęściej zadawane pytania o AZS

Czy AZS jest zaraźliwe?

Nie, AZS nie jest zaraźliwe. Atopowe zapalenie skóry nie jest chorobą zakaźną i nie można się nim zarazić od osoby chorej – wiąże się z zaburzeniami bariery naskórkowej i odpowiedzi immunologicznej, a nie z zakażeniem. Zmiany w przebiegu AZS mogą jednak ulec wtórnemu zakażeniu (np. bakteryjnemu), dlatego sączące, ropiejące lub bolesne zmiany wymagają konsultacji lekarskiej.

Czy z AZS się wyrasta?

Z AZS często się wyrasta, choć nie zawsze. Według metaanalizy obejmującej ponad 110 tys. pacjentów u około 80% dzieci objawy AZS ustępują w ciągu 8 lat od rozpoznania [18], a polskie rekomendacje wskazują, że u około 20% dzieci choroba przechodzi w wiek dorosły [3]. Dłużej utrzymuje się AZS o cięższym przebiegu i takie, które zaczęło się później. Skóra osób, które „wyrosły” z AZS, często pozostaje sucha i wrażliwa, dlatego wymaga dalszej łagodnej pielęgnacji.

Czy da się wyleczyć AZS?

AZS jest chorobą przewlekłą, dlatego nie można pozbyć się go raz na zawsze. W przebiegu atopowego zapalenia skóry obserwuje się okresy zaostrzeń i remisji, a leczenie ma na celu zmniejszenie nasilenia objawów, wydłużenie okresów bezobjawowych oraz poprawę komfortu życia.

Jak często stosować emolienty przy AZS?

Przy AZS emolienty warto stosować regularnie, 2–3 razy dziennie, a w ramach profilaktyki zaostrzeń Polskie Towarzystwo Dermatologiczne rekomenduje aplikację nawet co 4–6 godzin [3]. Emolient powinien być nakładany obficie i zawsze bezpośrednio po kąpieli lub prysznicu.

Jakie kosmetyki do skóry atopowej wybierać?

Do skóry atopowej warto wybierać kosmetyki z emolientami, bez substancji zapachowych i znanych alergenów kontaktowych, przeznaczone do skóry bardzo suchej i skłonnej do atopii. Sprawdzą się łagodne preparaty myjące bez mydła, natłuszczające balsamy i masła do ciała oraz kremy kojące do miejsc szczególnie wrażliwych, np. z linii Dermedic CICATOPY, zawierające m.in. masło shea, masło kakaowe, NNKT z oleju lnianego i fitosterole z oleju kokosowego. U dzieci zawsze należy sprawdzać deklarowany wiek stosowania – jako produkt pełniący wspomagającą rolę w AZS u dzieci odpowiednie będzie DERMEDIC Baby Masło intensywnie natłuszczające, przeznaczone do pielęgnacji skóry od 1. dnia życia. W badaniu ankietowym 88% rodziców potwierdziło, że masło łagodzi objawy atopowego zapalenia skóry, a 87% – że zmniejsza uczucie świądu.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej. Rozpoznanie AZS i dobór leczenia, szczególnie u niemowląt i małych dzieci, zawsze powinny odbywać się pod kontrolą lekarza – zwłaszcza gdy zmiany są rozległe, nasilone, sączące lub pojawiają się objawy sugerujące zakażenie.

Bibliografia